Στην κοινότητα ενός σχολείου μικρών παιδιών υπάρχουν κάποιες συζητήσεις που είναι σχεδόν δεδομένο πως θα υπάρξουν ανάμεσα στους εκπαιδευτικούς και τους γονείς. Η διαφορά που παρατηρείται στα παιδιά όταν εκείνα βρίσκονται στο σχολείο σε σχέση με τις αντιδράσεις και συμπεριφορές τους όταν είναι με τους γονείς τους ανήκουν σίγουρα σε αυτήν την κατηγορία.
Έτσι, ενώ εμείς ως εκπαιδευτικοί παρατηρούμε παιδιά που κατά τη διάρκεια του σχολείου μπορούν να συνεργάζονται αρμονικά με τους συμμαθητές τους, να αναπτύσσουν ραγδαία την ανεξαρτησία τους και αντιμετωπίζουν τις δυσκολίες που προκύπτουν με ψυχραιμία, τα ίδια παιδιά μπορεί στον δρόμο για το σπίτι να «καταρρεύσουν» γιατί «η κάλτσα τους δεν τους κάθετε καλά στο πόδι» ή γιατί «η μαμά έδωσε νερό στο μπλε ποτήρι αντί για το κόκκινο».
Μάλιστα, μου έχει τύχει να συναντήσω δυσπιστία από την πλευρά γονέων όταν περιγράφω τις κοινωνικές δεξιότητες του παιδιού τους, καθώς και την ανεξαρτησία που επιδεικνύουν στο σχολείο, θεωρώντας πως η εικόνα που τους παρουσιάζω είναι ωραιοποιημένη.
Η πραγματικότητα είναι πως, πράγματι, πολλά παιδιά έχουν διαφορετικές αντιδράσεις και συμπεριφορές ανάλογα με το που βρίσκονται και ποιος ενήλικας είναι μαζί τους, πολλές φορές ακόμη και σε παρόμοιες συνθήκες, πχ σε εκδρομές, επισκέψεις σε μουσεία και στο θέατρο, ακόμη στο ίδιο τους το παιχνίδι με τα άλλα παιδιά.
Αυτό δεν συμβαίνει φυσικά, γιατί τα παιδιά δολοπλοκούν ενάντια στους γονείς τους!
Η συμπεριφορά τους δεν είναι χειριστική και ούτε αυτό που παρατηρούμε είναι αποτέλεσμα «κακής» γονεϊκότητας. Αντιθέτως, τις περισσότερες φορές, οι συμπεριφορές που προβληματίζουν τους γονείς είναι η υγιής αντίδραση ενός υπερφορτωμένου μυαλού.
Αν έχετε αναρωτηθεί μήπως το παιδί σας κρατάει τις δύσκολες συμπεριφορές του αποκλειστικά για εσάς, ή αν αναρωτιέστε τι κάνετε λάθος (την στιγμή που η δασκάλα έχει βρει την μυστική συνταγή) επιτρέψτε μου να σας καθησυχάσω, δίνοντάς και την εξήγηση για αυτό που συμβαίνει.
It takes a village to raise a child
Για να λειτουργήσει ένα εκπαιδευτικό μοντέλο με το βέλτιστο δυνατό τρόπο απαιτείται η συνεργασία όλης της κοινότητας που στοιχίζεται γύρω από ένα παιδί. Σε αυτήν την συνεργασία, όμως, υπάρχουν διακριτές ευθύνες και αρμοδιότητες, έχουμε πολλά να μάθουμε ό ένας από τον άλλο αλλά και διαφορετικούς ρόλους να επιτελέσουμε.
Τα παιδιά όμως καλούνται από πολύ μικρή ηλικία να προσαρμοστούν σε δύο διαφορετικούς κόσμους: το δομημένο αλλά ταυτόχρονα περιπετειώδες και συναρπαστικό περιβάλλον του σχολείου και το ασφαλές καταφύγιο της οικογένειας. Συνεπώς, η συνεργασία και η αλληλοσυμπλήρωση είναι απαραίτητη για να υποστηρίξουμε ολιστικά τον αναπτυσσόμενο εγκέφαλό. Το σχολείο προσφέρει την εξωτερική πλαισίωση (για την οποία θα διαβάσετε παρακάτω) και η οικογένεια τη συναισθηματική αποφόρτιση και την ασφάλεια. Oι πρώτοι που το κατανοούν αυτό στην ουσία του είναι τα ίδια τα παιδιά και μάλιστα προσαρμόζονται πολύ νωρίς σε αυτό.
Η προσαρμογή ως αναπτυξιακό στάδιο
Η προσαρμογή των μικρών παιδιών αποτελεί ένδειξη πως οι επιτελικές λειτουργίες του εγκεφάλου τους, όπως η οργάνωση της σκέψης, ο έλεγχος των παρορμήσεων, η επίλυση προβλημάτων και η αυτορρύθμιση (δηλαδή η ικανότητα να διαχειρίζονται τα συναισθήματα και τις σωματικές τους αντιδράσεις), βρίσκονται ακόμη «υπό κατασκευή». Κι αυτό συμβαίνει σε μια περίοδο που η εγκεφαλική πλαστικότητα ( η ιδιότητα του εγκεφάλου να αλλάζει και να εξελίσσεται μέσα από κάθε νέα εμπειρία) βρίσκεται στο αποκορύφωμά της. Ταυτόχρονα όλο αυτό, δηλαδή η υπερδραστηριότητα του εγκεφάλου και του νευρικού συστήματος, έχει και τις επιπτώσεις του, για τα παιδιά συχνά υπάρχει απότομη και έντονη εξάντληση και για τους γονείς μεγάλη σύγχυση και ενοχές.
Το σχολικό περιβάλλον ως εξωτερική πλαισίωση (Scaffolding)
Ως εκπαιδευτικός προσχολικής ηλικίας όταν σχεδιάζω το περιβάλλον της τάξης μου το κάνω με σκοπό να υποστηρίξω τα παιδιά που θα υποδεχθώ κάθε χρονιά αναλόγως της ηλικίας τους. Έτσι, πρέπει να λάβω υπόψιν μου τις σωματικές ανάγκες των μαθητών μου, π.χ. έχουν χώρο να κινηθούν ελευθέρα; τους δίνω επιλογές να αναπτύξουν την αυτονομία τους; την λεπτή και αδρή κινητικότητα τους; έχει ενδιαφέρον το περιβάλλον; προσφέρει εξερεύνηση και ευκαιρίες για μάθηση; Τέλος, πρέπει να λάβω υπόψιν μου και τις συναισθηματικές ανάγκες των παιδιών, π.χ. παρέχει το περιβάλλον την σταθερότητα, το πλαίσιο και την ασφάλεια που έχουν ανάγκη τα μικρά παιδιά;
Αυτά είναι κάποια από τα κριτήρια που κάθε εκπαιδευτικός έχει στο μυαλό του/της, καθημερινά όταν σχεδιάζει το περιβάλλον που θα υποδεχθεί τα παιδιά. Έτσι, όταν το παιδί μπαίνει στην τάξη του, εισέρχεται σε έναν κόσμο που έχει σχεδιαστεί σχολαστικά για να υποστηρίξει τον εγκέφαλό του που βρίσκεται ακόμη υπό ανάπτυξη. Η διαρρύθμιση της αίθουσας είναι σκόπιμη, με σαφείς ζώνες για διαφορετικές δραστηριότητες. Το πρόγραμμα ακολουθεί έναν προβλέψιμο ρυθμό, τα οπτικά ερεθίσματα υποστηρίζουν την κατανόηση των παιδιών, ενώ η γλώσσα που χρησιμοποιούμε είναι συνεπής και συγκεκριμένη. Οι προσδοκίες είναι ξεκάθαρες όπως και οι στρατηγικές επίλυσης των προβλημάτων που προκύπτουν, π.χ. πώς θέτουμε όρια σχετικά με το σώμα μας, πως διεκδικούμε αυτό που θέλουμε κτλ.
Όταν τα παιδιά ξέρουν τι να περιμένουν, όταν προετοιμάζονται για τις μεταβάσεις (π.χ. πώς θα πάμε από την μία δραστηριότητα στην άλλη), όταν οι επιλογές είναι κατανοητές, ο προμετωπιαίος φλοιός τους ( το τμήμα του εγκεφάλου που ευθύνεται για τον σχεδιασμό, τον έλεγχο των παρορμήσεων και τη συναισθηματική ρύθμιση) μπορεί να εστιάσει (π.χ. σε μία δραστηριότητα), αντί να «σαρώνει» συνεχώς το περιβάλλον ανησυχώντας για το τι θα συμβεί στην συνέχεια. Όμως, όσο χρόνο και αν αφιερώσει ένας εκπαιδευτικός στην δημιουργία ενός υποστηρικτικού αλλά και συναρπαστικού περιβάλλοντος αυτό δεν σημαίνει πως τα παιδιά δεν καταβάλλουν τεράστια προσπάθεια, καθημερινά, ώστε να προσαρμοστούν σε αυτό.
Επιστροφή στο σπίτι μετά το σχολείο : Γιατί όλα δείχνουν να καταρρέουν
Αυτό που συνήθως είναι δύσκολο να κατανοήσουν οι γονείς είναι η τεράστια προσπάθεια που καταβάλλει το παιδί τους για να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις και τις προσδοκίες ενός σχολικού περιβάλλοντος. Το τρίχρονο παιδί σας ελέγχει το σώμα του κατά τη διάρκεια του κύκλου, ενώ θα προτιμούσε να τρέξει. Μοιράζεται παιχνίδια ακόμη και όταν στην πραγματικότητα δεν θέλει να το κάνει και διαχειρίζεται πολύπλοκες και λεπτές κοινωνικές ισορροπίες με τους συνομηλίκους του. Επεξεργάζεται νέες πληροφορίες, ακολουθεί οδηγίες και προσαρμόζει συνεχώς τη συμπεριφορά του για να ταιριάζει στο περιβάλλον.
Ο όρος «κατάρρευση λόγω συγκράτησης» (after-school restraint collapse) επινοήθηκε από την σύμβουλο γονεϊκότητας Andrea Loewen Nair για να περιγράψει πώς τα παιδιά συγκρατούν τα συναισθήματά τους καθ’ όλη τη διάρκεια της ημέρας και τα απελευθερώνουν σε ασφαλή περιβάλλοντα.
Η παιδοψυχολόγος Vanessa Lapointe εξηγεί ότι τα παιδιά ξοδεύουν τεράστια ενέργεια όλη μέρα στο σχολείο για να ακολουθήσουν κανόνες και να «κρατηθούν», γι’ αυτό όταν επιστρέφουν στο σπίτι, το μόνο μέρος που νιώθουν απόλυτα ασφαλή, απελευθερώνουν όλα τα καταπιεσμένα συναισθήματα. Αυτός ο «χειρότερος» εαυτός που βλέπουν συχνά οι γονείς είναι στην πραγματικότητα σημάδι ότι το παιδί χαλαρώνει στο περιβάλλον που νιώθει πιο οικεία και εμπιστεύεται.
Αυτό δεν σημαίνει ότι το παιδί σας δεν είναι ο εαυτός του ή δεν περνάει καλά στο σχολείο. Έχει να κάνει με την εμπιστοσύνη τους προς εσάς. Είστε το ασφαλέστερο πρόσωπο για εκείνα.
Όταν συναντάτε το παιδί σας στο τέλος της σχολικής του ημέρας τα αποθέματα της υπομονής και της αυτοσυγκράτησής του συχνά έχουν εξαντληθεί. Ο προμετωπιαίος φλοιός τους δούλευε υπερωρίες. Γι’ αυτό το παιδί που καθόταν υπέροχα στην ώρα της μεγαλόφωνης ανάγνωσης δεν μπορεί να κάτσει ήσυχα για πέντε λεπτά στη διαδρομή προς το σπίτι. Γι’ αυτό το παιδί που μοιραζόταν γενναιόδωρα στο σχολείο, ξαφνικά δεν μπορεί να μοιραστεί ούτε ένα παιχνίδι με το αδερφάκι του.
Το παιδί σας στο σχολικό περιβάλλον και αυτό που είναι μαζί σας δεν είναι δύο διαφορετικά άτομα. Είναι ένα άτομο που μαθαίνει να προσαρμόζεται σε διαφορετικά περιβάλλοντα, με έναν εγκέφαλο που είναι ακόμη υπό κατασκευή. Η «δύσκολη» συμπεριφορά που βλέπετε δεν είναι αποτυχία του τρόπου που μεγαλώνετε το παιδί σας, είναι εμπιστοσύνη, ευαλωτότητα και ένα νευρικό σύστημα που μαθαίνει τι μπορεί να διαχειριστεί και τι όχι ακόμη. Το παιδί που «καταρρέει» όταν είναι μαζί σας είναι το παιδί που νιώθει ασφάλεια να εκδηλώσει την δυσκολία του. Αυτό δεν είναι πρόβλημα προς επίλυση. Αυτό είναι η ασφαλής προσκόλληση που λειτουργεί ακριβώς όπως πρέπει.
Το πρόβλημα με τα πάρτι: Όταν η δομή εξαφανίζεται
Τα πάρτι γενεθλίων, οι συναντήσεις για παιχνίδι (playdates) και οι οικογενειακές συγκεντρώσεις παρουσιάζουν μια ιδιαίτερη πρόκληση επειδή συνδυάζουν υψηλή διέγερση με χαμηλή δομή. Τα αισθητηριακά ερεθίσματα είναι έντονα: μουσική, πλήθος, άγνωστοι χώροι, ανταγωνιστικές δραστηριότητες. Οι κοινωνικές προσδοκίες είναι ασαφείς, «ποιοι κανόνες ισχύουν εδώ;» Οι ενήλικες που παρευρίσκονται μπορεί να είναι λιγότερο οικείοι για τα παιδιά. Υπάρχει ενθουσιασμός και προσμονή που μπορεί να ξεπεράσουν τις αντοχές ενός νεαρού νευρικού συστήματος. Ξέρουμε πως η ρουτίνα και τα προβλέψιμα περιβάλλοντα, βοηθούν στη μείωση του άγχους και της αισθητηριακής υπερφόρτωσης. Όταν τα παιδιά γνωρίζουν τι να περιμένουν, βιώνουν λιγότερη αβεβαιότητα. Στα πάρτι, αυτή η προβλεψιμότητα εξαφανίζεται.
Έρευνες δείχνουν ότι τα παιδιά με αισθητηριακές ευαισθησίες συχνά αποφεύγουν πολυσύχναστα ή θορυβώδη μέρη, όπως τα πάρτι, ακριβώς για να αποτρέψουν την αισθητηριακή υπερφόρτωση, κι όμως εμείς συχνά απαιτούμε να παρευρεθούν! Προσθέστε σε αυτό το γεγονός ότι το παιδί σας μπορεί να είναι ήδη κουρασμένο από το σχολείο ή από αισθητηριακά φορτωμένα περιβάλλοντα και έχετε τις τέλειες συνθήκες για απορρύθμιση. Το παιδί δεν έχει ξεχάσει τους «καλούς» του τρόπους . Το νευρικό του σύστημα έχει κατακλυστεί και ο αναπτυσσόμενος εγκέφαλός του απλά δεν μπορεί να οργανώσει όλα τα ερεθίσματα και τις απαιτήσεις που του επιβάλλονται.
Πρόληψη: Προετοιμάζοντας το παιδί
Εάν κατανοήσουμε τις αιτίες, μπορούμε να οργανωθούμε «έξυπνα» στον τρόπο που προσεγγίζουμε τις κοινωνικές συνευρέσεις και τον χρόνο μετά το σχολείο. Παρακάτω μπορείτε να βρείτε κάποιες προτάσεις για το τι μπορεί να βοηθήσει πραγματικά.
Σεβαστείτε την περίοδο αποσυμπίεσης που χρειάζονται μετά το σχολείο
Κάτι που συχνά προτείνω στους γονείς είναι η αποφυγή playdates ή προγραμματισμένων δραστηριοτήτων αμέσως μετά το σχολείο. Τα παιδιά συνήθως χρειάζονται «χρόνο αποσυμπίεσης» (downtime) πριν μπορέσουν να ανταπεξέλθουν ξανά σε κοινωνικές απαιτήσεις.
Φυσικά, αυτή η ανάγκη εκδηλώνεται διαφορετικά σε κάθε παιδί. Κάποια παιδιά χρειάζονται ήρεμες στιγμές κοντά σας, π.χ. να καθίσετε μαζί τους, να προετοιμάσετε ένα σνακ παρέα, να διαβάσετε ένα βιβλίο. Άλλα παιδιά χρειάζονται να εκτονώσουν σωματική ενέργεια με μη δομημένο τρόπο, π.χ. τρέξιμο στην αυλή, χοροπηδητό, παιχνίδι πάλης. Κάποια παιδιά ωφελούνται από αισθητηριακές δραστηριότητες όπως το παιχνίδι με νερό, ένα μπάνιο, ή ακόμη και λίγο χρόνο στην οθόνη αν χρησιμοποιείται σκόπιμα και με μέτρο.
Το κλειδί στην ρύθμιση είναι η αφαίρεση των απαιτήσεων
Αποφεύγετε να ρωτάτε για την ημέρα τους αμέσως μόλις μείνετε μόνοι σας με το παιδί. Μην τα πιέζετε για το σνακ ή να κάνουν πράγματα που γνωρίζετε πως δεν του/της είναι ευχάριστες. Μην προγραμματίζετε δομημένες δραστηριότητες. Δώστε τους 30-60 λεπτά απλά να υπάρχουν σε έναν χώρο όπου κανείς δεν τους ζητάει τίποτα. Εάν σας ζητήσει να παίξετε παρέα ιδανικές είναι ήσυχες δραστηριότητες που κατευθύνονται από το ίδιο το παιδί.
Επιλέγοντας την κατάλληλη στιγμή για κοινωνικές συνευρέσεις
Όποτε είναι δυνατόν, προγραμματίστε κοινωνικές συγκεντρώσεις τα πρωινά ή νωρίς το απόγευμα, όταν το παιδί σας είναι ξεκούραστο και «ρυθμισμένο». Μέσα στην εβδομάδα κρατήστε την διάρκεια σύντομη για την αποφυγή υπερκόπωσης και υπερδιέγερσης και λάβετε υπόψη το πρόγραμμα ύπνου και φαγητού των παιδιών. Ένα playdate το πρωί του Σαββάτου θα πάει σχεδόν πάντα καλύτερα από ένα που έχει προγραμματιστεί για τις 4 μ.μ. μετά από μια γεμάτη μέρα δραστηριοτήτων.
Υπολογίστε τη συσσωρευμένη κούραση: αν το παιδί σας είχε μια έντονη ημέρα, ένα πάρτι γενεθλίων το Σαββατοκύριακο ίσως χρειαστεί να γίνει πιο σύντομο από ότι συνήθως. Αυτές οι προσαρμογές δεν σημαίνουν πως κάνετε τα παιδιά σας ευάλωτα, σημαίνουν ότι διαβάζετε σωστά τις αντοχές τους.
Προετοιμάζοντας το έδαφος:
Τα μικρά παιδιά ωφελούνται όταν γνωρίζουν τι να περιμένουν. Πριν από μια εκδήλωση, περιγράψτε το πλάνο: «Θα πάμε στο σπίτι του Γιάννη. Θα είναι οι συμμαθητές σου εκεί. Θα παίξουμε παιχνίδια, θα φάμε πίτσα και μετά την τούρτα θα γυρίσουμε σπίτι». Δημιουργήστε μαζί μια συμφωνία : «Αν έχει πολύ φασαρία ή χρειάζεσαι διάλειμμα, μπορείς να έρθεις να μου το πεις ή να μου χτυπήσεις ελαφρά το χέρι δύο φορές και θα βγούμε έξω για λίγα λεπτά». Αυτό δίνει στο παιδί σας μια αίσθηση ελέγχου και αυτενέργειας, που από μόνη της λειτουργεί ρυθμιστικά.
Προσαρμόστε τις προσδοκίες σας
Αποφασίστε εκ των προτέρων τι έχει πραγματικά σημασία. Σε μια κοινωνική εκδήλωση, οι προτεραιότητές σας πρέπει να είναι συγκεκριμένες, π.χ.: όχι χτυπήματα, ασφάλεια, παραμονή στον χώρο παιχνιδιού και να πούμε «γεια» και «αντίο» στον οικοδεσπότη. Αφήστε στην άκρη προσδοκίες όπως το να δοκιμάσει κάθε δραστηριότητα, να παίξει με κάθε παιδί, να έχει τέλειους τρόπους στο τραπέζι ή να μείνει μέχρι το τέλος. Θυμηθείτε ότι το να φύγετε νωρίς δεν είναι αποτυχία, είναι γονεϊκότητα με ενσυναίσθηση, ανταποκρίνεστε στις ανάγκες του παιδιού σας. Επίσης, δείχνεται με το παράδειγμα σας στο παιδί να αναγνωρίζει τα όριά του και ότι σέβεστε τις ανάγκες του. Τι μας λέει η έρευνα: τα παιδιά που σε στιγμές απορρύθμισης λαμβάνουν υποστήριξη η οποία ανταποκρίνεται στο αναπτυξιακό τους στάδιο αναπτύσσουν στην πραγματικότητα ισχυρότερες δεξιότητες αυτορρύθμισης με την πάροδο του χρόνου. Εάν παρατηρείτε ένα παιδί που χρειάζεται φροντίδα και ξεκούραση αντί για κοινωνικοποίηση, δεν γίνεστε υπερπροστατευτικοί εάν αποφασίσετε πως δεν θα συμμετέχετε σε κάποιο playdate.
Η μεγάλη εικόνα
Με το παράδειγμα σας διδάσκετε στο παιδί ότι αυτό που νιώθει έχει σημασία, ότι οι ενήλικες της ζωή του είναι εκεί για να βοηθήσουν όταν τα πράγματα μοιάζουν δύσκολα και ότι υπάρχουν στρατηγικές για τη διαχείριση δύσκολων καταστάσεων.
Το παιδί που μαθαίνει να αναγνωρίζει ότι έχει φτάσει στα όρια του σωματικά ή συναισθηματικά και μπορεί να ζητήσει ένα διάλειμμα, γίνεται ο έφηβος που μπορεί να φύγει από ένα πάρτι που δεν του αρέσει ή από μια σχέση που δεν του/της κάνει καλό. Να θυμάστε πως οι συνεπείς ρουτίνες συνδέονται με λιγότερη παρορμητικότητα και επιθετικότητα στα παιδιά, και η προβλέψιμη, ανταποκρινόμενη υποστήριξη που παρέχετε γίνεται ένα αξιόπιστο μοτίβο στο οποίο τα παιδιά κατανοούν πως μπορούν να βασιστούν.
Πηγές :
- https://www.psychologytoday.com/us/blog/targeted-parenting/202509/dealing-with-after-school-restraint-collapse-5-ways-to-help#:~:text=All%20day%20at%20school%2C%20kids,brains%20and%20bodies%20get%20depleted
- https://www.care.com/c/after-school-restraint-collapse-why-kids-fall-apart/
- https://www.todaysparent.com/kids/school-age/after-school-restraint-collapse-is-a-real-thing-heres-how-to-deal-with-it/
- https://www.kiddclinic.com.au/blog/after-school-restraint-collapse#:~:text=Wait%20for%20your%20child%20to,%2Dgood%20neurotransmitters%2C%20called%20endorphins.
- https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8417378/
- https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10688615/
- https://www.intellistarsaba.com/blog/how-to-use-sensory-strategies-to-support-emotional-regulation
- https://instituteofchildpsychology.com/navigating-after-school-restraint-collapse-2/
- https://www.brighthorizons.com/article/children/playdate-etiquette-building-self-esteem-in-children#:~:text=If%20he%20or%20she%20has,to%20share%20a%20special%20favorite.
Dorothy SNOT's Essential Reads 