Προσφέροντας στα παιδιά ένα συναρπαστικό περιβάλλον μάθησης και όχι μια «φούσκα προστασίας»
Σήμερα θα ήθελα να αναφερθώ στο αίσθημα ματαίωσης που νιώθουν κάποια παιδιά όταν έρθουν αντιμέτωπα με μια αποτυχία ή όταν, απλώς, τα πράγματα δεν πάνε όπως θα επιθυμούσαν. Σε αυτές τις περιπτώσεις οι γονείς συχνά αναρωτιούνται πώς θα μπορούσαν να τονώσουν την αυτοπεποίθηση των παιδιών τους, ώστε εκείνα να μη βιώνουν τόσο δυσάρεστα την ήττα σε ένα παιχνίδι, να μην απογοητεύονται όταν δεν καταφέρνουν να κερδίσουν ή να μη διστάζουν να δοκιμάζουν νέα πράγματα. Από την άλλη, παρατηρώ συχνά αμηχανία από τους ίδιους τους γονείς όταν έρχονται αντιμέτωποι με τα συναισθήματα των παιδιών τους π.χ. όταν εκείνα δεν κερδίζουν το φλουρί στη βασιλόπιτα ή όταν χάνουν σε ένα επιτραπέζιο παιχνίδι.
Έτσι, πολλές φορές οι ενήλικες «αφήνουν» τα παιδιά να κερδίσουν στα μεταξύ τους παιχνίδια ή φροντίζουν το φλουρί της βασιλόπιτας να «πέσει» στο παιδί που με αγωνία περιμένει τη σειρά του να δει αν κέρδισε.
Η αιτιολόγηση πίσω από αυτές τις αποφάσεις είναι πως δεν θέλουν να δουν το παιδί τους να απογοητεύεται και να στενοχωριέται.
Όμως, η αλήθεια είναι πως όλα τα παιδιά θα βιώσουν απογοήτευση, απόρριψη και το δυσάρεστο συναίσθημα της ήττας πολλές φορές στη ζωή τους. Θα είναι τότε προετοιμασμένα και εξοπλισμένα με τις δεξιότητες που χρειάζονται, ώστε να μη μετατραπεί μια δυσάρεστη εμπειρία σε τραυματική;
Σε αυτό το σημείο θα ήθελα να εξηγήσω τη θεμελιώδη διαφορά μεταξύ των δύο καταστάσεων, καθώς πολύ συχνά χρησιμοποιείται ο όρος «τραυματικό» καταχρηστικά, με αποτέλεσμα τον φόβο και τη διστακτικότητα των γονέων.
Τραυματικό ονομάζουμε ένα γεγονός όταν το παιδί το βιώνει ως απειλητικό ή συντριπτικό, σε βαθμό που να υπερβαίνει τις ψυχικές του αντοχές. Συνήθως συνοδεύεται από έντονο φόβο, αίσθημα ανημπόριας ή τρόμο, με αποτέλεσμα επίμονες δυσκολίες στη λειτουργικότητα του παιδιού (π.χ. ύπνος, συγκέντρωση, σωματικά συμπτώματα, έντονη ευερεθιστότητα, αποφυγή εμπειριών που άλλες φορές του ήταν ευχάριστες).
Με άλλα λόγια, μια εμπειρία δεν είναι «τραυματική» επειδή ήταν απλώς δυσάρεστη , είναι τραυματική όταν το νευρικό σύστημα του παιδιού δεν μπορεί να την αντέξει, με αποτέλεσμα να «μπλοκάρει».
Αντίθετα, η ματαίωση (η ήττα, η αποτυχία, το «δεν πήγε όπως το ήθελα») είναι ένα αναμενόμενο κομμάτι της ανάπτυξης. Είναι ένα συναίσθημα που πονάει, αλλά δεν είναι επικίνδυνο. Και εδώ βρίσκεται μια κρίσιμη λεπτομέρεια: το παιδί δεν χρειάζεται ένα περιβάλλον που θα το «προστατεύσει» από δύσκολα και δυσάρεστα συναισθήματα. Χρειάζεται να μάθει ότι μπορεί να απογοητευτεί και να το αντέξει.
Γιατί «καταρρέουν» κάποια παιδιά στη ματαίωση;
Το να αντέχει ένα παιδί τη ματαίωση δεν είναι έμφυτο «ταλέντο». Είναι δεξιότητα που χτίζεται σταδιακά, γιατί συνδέεται με:
- την ικανότητα ρύθμισης συναισθήματος (να ηρεμώ όταν το σώμα μου είναι σε ένταση),
- την ευελιξία σκέψης (να μη μένω στο «ή κερδίζω ή δεν αξίζω»),
- την αυτοεικόνα (να μη νιώθω ότι η αποτυχία σημαίνει «δεν είμαι ικανός/ή»),
- την εμπειρία ότι υπάρχει ένας ενήλικας που με βλέπει, με καταλαβαίνει, αλλά δεν είναι εκεί για να παρεμβαίνει στα πάντα.
Τα μικρά παιδιά ειδικά δυσκολεύονται περισσότερο, όχι επειδή είναι «κακομαθημένα», αλλά επειδή ο εγκέφαλός τους βρίσκεται ακόμη σε φάση ωρίμανσης. Η παρόρμηση είναι ενστικτώδης, ενώ η αυτορρύθμιση έρχεται πιο αργά, είναι δεξιότητα που μαθαίνεται.
Πριν εμφανιστεί η αυτορρύθμιση, τα παιδιά χρειάζονται συν-ρύθμιση (co-regulation): ρυθμίζονται μαζί με τον ενήλικα. Με απλά λόγια, «δανείζονται» τη δική μας ηρεμία.
Όταν ένα παιδί λοιπόν χάνει στο επιτραπέζιο ή δεν κερδίζει το φλουρί, μπορεί να βιώσει το συναίσθημα σαν κύμα που το παρασύρει. Αυτό είναι αναμενόμενο και η εμπειρία αυτή είναι πολύτιμη.
Το δίλημμα των γονιών: «να προστατέψω το παιδί μου ή να το αφήσω να απογοητευτεί;»
Η παρόρμηση των γονέων να εξαλείψουν οποιονδήποτε κίνδυνο είναι κατανοητή και πολύ ανθρώπινη. Ως ενήλικες θέλουμε να μειώσουμε ή να εξαφανίσουμε τα δυσάρεστα συναισθήματα των παιδιών. Όμως εδώ χρειάζεται να κάνουμε μια μικρή μετατόπιση:
Δεν προστατεύουμε το παιδί όταν αφαιρούμε όλες τις ήττες. Το αποδυναμώνουμε.
Γιατί το μήνυμα που (άθελά μας) περνάμε είναι: «Δεν αντέχεις την απογοήτευση, άρα πρέπει να σε προφυλάξω από αυτήν».
Αντίθετα, όταν ένα παιδί βιώνει τη ματαίωση με έναν ενήλικα δίπλα του που την αντέχει, τότε παίρνει ένα άλλο μήνυμα:
«Είναι δύσκολο, αλλά το περνάμε μαζί» και «μπορείς να τα καταφέρεις».
Τι χρειάζεται να κάνει ο γονιός τη στιγμή της ήττας;
Ο στόχος δεν είναι να εξαφανίσουμε το συναίσθημα. Είναι να του δώσουμε δομή.
Ονοματίζω και καθρεφτίζω
- «Βλέπω ότι απογοητεύτηκες πολύ.»
- «Θύμωσες γιατί ήθελες πάρα πολύ να κερδίσεις.»
- «Είναι δύσκολο όταν τα πράγματα δεν πάνε όπως τα περιμένουμε.»
Το «σε βλέπω» μειώνει την ένταση. Δεν σημαίνει «σε αφήνω να κάνεις ό,τι θες».
Βάζω όριο στη συμπεριφορά, όχι στο συναίσθημα
- «Μπορείς να θυμώνεις, δεν μπορείς όμως να πετάς τα πιόνια.»
- «Καταλαβαίνω τη στενοχώρια σου. Δεν θα χτυπήσουμε· θα βρούμε άλλο τρόπο να δείξουμε την απογοήτευσή μας.»
Μένω ήρεμος/η (όσο γίνεται)
Το παιδί «δανείζεται» το νευρικό σύστημα του γονιού. Αν εγώ πανικοβληθώ ή ντραπώ («τι θα πει ο κόσμος»), η ένταση μεγαλώνει. Αν εγώ είμαι σταθερός/ή, το παιδί μαθαίνει ότι το συναίσθημα είναι διαχειρίσιμο.
Η ώρα της έντασης δεν είναι κατάλληλη για συζητήσεις
Στην κορύφωση της ματαίωσης, ο εγκέφαλος δεν είναι έτοιμος για λογική. Πρώτα έρχεται η ρύθμιση, μετά η συζήτηση. Όταν η ένταση πέσει, τότε μπορούμε να «χτίσουμε» δεξιότητες μέσα από την ψύχραιμη κουβέντα.
Πρακτικοί τρόποι να χτίσουμε αντοχή στη ματαίωση
- Μικρές, ασφαλείς «δόσεις» αποτυχίας
Όχι απότομο «πέταμα στα βαθιά», αλλά ευκαιρίες όπου το παιδί θα δοκιμάσει και δεν θα τα καταφέρει. Με την παρουσία μας γινόμαστε το παράδειγμα διαχείρισης της «ήττας». Π.χ. κάνουμε μαζί ένα παζλ λίγο πιο δύσκολο από ό,τι συνήθως. Παίζουμε παιχνίδια που δεν είναι βέβαιο ότι θα κερδίσει. - Έπαινος στην προσπάθεια και στη στρατηγική, όχι μόνο στο αποτέλεσμα
- «Μου άρεσε που δοκίμασες ξανά.»
- «Είδα ότι άλλαξες τρόπο και το σκέφτηκες αλλιώς.»
- «Αυτό λέγεται επιμονή.»
- Ρεαλιστική προετοιμασία
Πριν από ένα παιχνίδι:
- «Σήμερα θα παίξουμε για να διασκεδάσουμε. Κάποιος θα κερδίσει και κάποιος θα χάσει.»
- «Αν δεις ότι δυσκολεύεσαι, μπορούμε να κάνουμε ένα μικρό διάλειμμα.»
- «Λεξιλόγιο» συναισθημάτων
Όσο καλύτερα μπορεί να ονοματίσει αυτό που νιώθει, τόσο πιο εύκολα το ρυθμίζει: «θυμός», «απογοήτευση», «αδικία», «ντροπή». - Γινόμαστε το παράδειγμα
Αν το παιδί μας δει να χάνουμε και να λέμε:
«Α, έχασα! Εντάξει, την επόμενη φορά θα το προσπαθήσω αλλιώς»,
μαθαίνει ότι η ήττα δεν είναι καταστροφή. Αν μας δει να γκρινιάζουμε, να ακυρώνουμε το παιχνίδι ή να θυμώνουμε, μαθαίνει το αντίθετο.
Τι γίνεται με το «φλουρί» και τα «αθώα ψέματα»;
Η πρόθεση είναι τρυφερή, όμως το αποτέλεσμα συχνά μπερδεύει: το παιδί είτε υποψιάζεται ότι «του το χαρίσαμε» είτε μαθαίνει ότι «η ζωή οφείλει να με προστατεύει από οτιδήποτε δυσάρεστο».
Ίσως μια πιο χρήσιμη στάση είναι:
- να αναγνωρίσουμε τη στενοχώρια («Το ήθελες πολύ…»),
- να κρατήσουμε το νόημα της στιγμής («Το κόψιμο της βασιλόπιτας είναι ένα παιχνίδι για την παρέα, όχι για να αποδείξουμε κάτι.»),
- και να δώσουμε χώρο στην εμπειρία, χωρίς να την «διορθώσουμε».
Πότε χρειάζεται περισσότερη προσοχή;
Αν η ματαίωση οδηγεί συστηματικά σε πολύ έντονες εκρήξεις, αυτοτραυματισμούς, παρατεταμένη απόσυρση, ή αν το παιδί αποφεύγει σχεδόν τα πάντα από φόβο μήπως αποτύχει, τότε αξίζει μια πιο προσεκτική αξιολόγηση των αιτιών (άγχος, τελειομανία, χαμηλή αυτοεκτίμηση, δυσκολίες ρύθμισης, μαθησιακές δυσκολίες κ.ά.) και, αν χρειάζεται, υποστήριξη από ειδικό.
Κλείνοντας
Το ζητούμενο δεν είναι να κάνουμε τα παιδιά να μη νιώθουν απογοήτευση. Το ζητούμενο είναι να τα βοηθήσουμε να αναπτύξουν την εσωτερική βεβαιότητα:
«Μπορώ να πέσω, μπορώ να θυμώσω, μπορώ να στενοχωρηθώ… και πάλι μπορώ να συνεχίσω.»
Κι αυτή η βεβαιότητα χτίζεται όχι όταν κερδίζουν πάντα, αλλά όταν, μέσα στις μικρές καθημερινές ήττες, έχουν δίπλα τους έναν ενήλικα που τους δείχνει με πράξεις: το δύσκολο δεν είναι επικίνδυνο — είναι ευκαιρία για μάθηση και εξέλιξη.
Για περισσότερο διάβασμα :
https://psyche.co/guides/to-help-your-children-put-the-helicopter-in-the-hangar
Dorothy SNOT's Essential Reads 